ABD stili kapitalizmin sonu

Salih MERİÇ



ABD stili kapitalizmin sonu



ABD’de geçen yaz Temmuz ayından itibaren başlayan ipotekli emlak kredisi (mortgage) krizi alınan tüm tedbirlere rağmen derinleşerek ve boyutları artarak devam ediyor ve ABD stili kapitalizmi temellerinden sarsıyor.

200’lerin başından bu yana devam eden ve suni bir balon gibi büyütülen ABD emlak ve konut piyasasında banka ve mali kuruluşlar mortgage kredisi vermek için adeta birbirleriyle yarışmışlar ve sonunda aslında kredi verilmeyecek kişilere de usulsüz krediler vererek zaten patlayacak olan piyasanın temellerine dinamitleri yerleştirmişlerdir. Bu usulsüz kriterlerle kredi verilen kişiler aldıkları milyarlarca dolar krediyi gecen yıldan beri ödeyememeye başlayınca zincirleme reaksiyonda başlamış oldu. Önce küçük bir kaç banka battı ve bu tür kredi veren kurumlar ve Citigroup gibi büyük kuruluşlar muazzam zararlar açıklamaya başladılar, tabii bu döngü başlayınca da ABD’nin büyüme oranı düştü, işsizlik artışa geçti ve enflasyon arttı. Nitekim işsizlik %6,1 ile son 17 yılın en yüksek oranına ulaşmış durumda, Enflasyon ise % 5,9 gibi ABD için rekor bir düzeye ulaştı. Petrol ve gıda fiyatları artışıyla da “Amerikan rüyası”nı yaşamak isteyen milyonlarca insanın günlük hayatı olumsuz etkilenmeye başladı.

ABD Yönetimi ilki yılbaşında 114 milyar dolar, ikincisi ise Temmuz ayı sonunda 170 milyar doları bulan iki ekonomik canlandırma paketi açıklamasına rağmen kriz durmadı. IndyMac adlı bankanın batışı ile 30 milyar dolar uçtu. Eylül ayı başında ise önce Fannie Mae ve Freddie Mac adlı yarı devlet kuruluşu dev mortgage kredisi sağlayıcısı kurumlara el konuldu. Bu kuruluşlara sistemin çökmemesi için el konulduğu ve 300 milyar dolar kaynak aktarılacağı açıklandı. Ardından 158 yıllık yatırım bankası olan Lehman Brothers adlı kuruluş iflas etti, Merrill Lynch gibi sektör lideri Bank of America’ya 50 milyar dolar gibi haraç mezat bir fiyata satıldı. Morgan Stanley, Goldman Sachs ve Washington Mutual’ın da yolda olduğu söyleniyor.

Lehman Brothers olayından sonra Amerikan kapitalizminin merkezi olan Wall Street’te daha önce 1929’lardaki “büyük buhran”dan bu yana görülmemiş bir panik havası başlayınca Başkan Bush, ABD Merkez Bankası FED Başkanı Bernanke ve federal borsa düzenleyici kurluluşu olan “Securities and Exchange Commisson” (SEC) Başkanı Cox birlikte açıklama yaparak sistemin daha kötüye gitmemesi için 500 milyar dolar ile 1 trilyon dolar arasında bir büyüklükte kötü mortgage kredileri yüzünden zorda olan ve likidite sıkıntısı olan tüm bankaları kurtarmaya karar verdi. FED’in son bir yılda aldığı ard arda yedi faiz indirim kararı da piyasayı yatıştırmadı. Şu an ABD’de faiz oranı sadece %2.

Son yardım paketindeki rakamların büyüklüğü oldukça çarpıcı. Türkiye’nin Gayrı Safi Yurtiçi hasılasının 670 milyar dolar olduğu dikkate alınırsa paketin büyüklüğü Türkiye GSMH’sından daha büyük. ABD’nin GSMH’sı ise 13 trilyon dolar, kişi başı millî gelir ise 43 bin dolar. Bu pakette ortaya koydu ki ABD kolay kolay uzun süre sağlam büyümeye geçemeyecek.

Dünya ekonomisinin motoru konumundaki ABD ekonomisinin bu gidişatı tabii tüm dünya borslarını vurdu. Bunun üzerine geçen hafta Perşembe günü ünlü İngiliz gazetesi Financial Times “Amerikan stili kapitalizme elveda” manşeti attı. Bu krizden sonra hiç bir şey aynı olmayacak! ABD düzenleyici kurumları tüm karmaşık ve etkili mekanizmalarına rağmen bu krizde çaresiz kaldı ve beklenen kontrolü sağlayamadı. “Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” olarak özetlenen liberal ekonomik mantık temelinden çöktü.

Türkiye de bu krizden nasibini alacak ancak 2001 krizi sonrası yapılan yapısal refomlar ekonominin dayanıklılığını ve bu tür şoklara dayanıklılığını artırdı. Borsanın da %70 i yabancıların elinde olduğu düşünüldüğünde etkisi sınırlı olacaktır. Ancak büyüme ve enflasyonda petrol ve gıda fiyatları artışıyla olumsuz gelişmeler beklemek lazım. En önemlisi ise özel sektör ve devlet için artık dışarıdan uygun faizle kredi bulma devri kapanmıştır. Herkes ayağını yorganına göre uzatmalıdır. Öyle görülüyor ki zor günler kapıda!
21 Eylül 2008 Pazar
aktifhaber